It is not the first time that the International Cultural Centre has been discovering the treasures of Polish art, on this occasion uncovered in the Macedonian capital – Skopje. In 1963 the tragedy of the city that was left in ruins by an earthquake shocked entire world. Poland offered assistance in rebuilding the city, while the experience of architects who had earlier rebuilt Warsaw proved invaluable. 

The International Cultural Centre and the Museum of Contemporary Art in Skopje (MSU) invited you to the exhibition ‘Skopje: City, Architecture and Art of Solidarity’, which was the first comprehensive presentation dedicated to the Macedonian capital – its difficult 20th-century history and previously unknown relations with Polish art, architecture, and urban planning. The show focused on the story of rebuilding of Skopje after the tragic earthquake of 1963 and on the exceptional gestures of solidarity of many countries, organisations, and benefactors who were deeply moved by the enormity of loss and suffering experienced by the Macedonians.

Mało kto wie, że czołową rolę w procesie powstawania nowego Skopja odegrali architekci i urbaniści z Polski. Postaci takie, jak Adolf Ciborowski (1919–1987), który z ramienia ONZ nadzorował odbudowę, Stanisław Jankowski (1911–2022) – kierownik polskiego zespołu opracowującego plany urbanistyczne, a także trzej projektanci gmachu Muzeum Sztuki Współczesnej: Wacław Kłyszewski (1910–2000), Jerzy Mokrzyński (1909–1997) i Eugeniusz Wierzbicki (1909–1991), na trwale odcisnęły swój ślad w tkance miasta. Doświadczenie rekonstrukcji i odbudowy całkowicie zniszczonej Warszawy okazało się być bezcenne.

Niemniej znaczącym gestem solidarności z Macedończykami było przekazanie liczącej ponad dwieście dzieł kolekcji sztuki do nowego muzeum. Objęła ona prace twórców i twórczyń tej rangi, co Jan Berdyszak, Tadeusz Brzozowski, Jerzy Krawczyk, Alfred Lenica, Benon Liberski, Ewa Maria Łunkiewicz-Rogoyska, Jerzy Nowosielski, Teresa Pągowska, Henryk Stażewski, Andrzej Strumiłło czy Rajmund Ziemski. Dołączyły one do darów przekazanych przez najwybitniejsze postaci światowej sztuki, takie jak Pablo Picasso, Aleksander Calder, Niki de Saint Phalle, Hans Hartung czy Victor Vasarely.

Podniesione z gruzów dzięki wsparciu międzynarodowej społeczności Skopje stało się jednym z ciekawszych architektonicznie miast Europy. Rany po trzęsieniu zabliźnił surowy beton o rzeźbionych futurystycznych formach, który – choć czasy i paradygmaty bardzo się zmieniły – nadal stanowi jeden ze znaków rozpoznawczych tej bałkańskiej metropolii.

Na wystawie zaprezentowano bogatą dokumentację architektoniczną i urbanistyczną odbudowy Skopje oraz wybór prac olejnych, graficznych, rzeźb, tkanin i medali z daru polskich artystów dla tamtejszego Muzeum Sztuki Współczesnej. Złożyły się one w uniwersalną opowieść o architekturze i urbanistyce doby późnego modernizmu i socmodernizmu, a także na interesujący przegląd tendencji w polskiej sztuce lat sześćdziesiątych XX wieku: postkoloryzmu, abstrakcji geometrycznej i aluzyjnej, malarstwa materii. Inspiracją dla powstania ekspozycji była wieloletnia praca Kingi Nettmann-Multanowskiej i ambasadora Jacka Multanowskiego, którzy podczas pobytu na placówce w Skopju niestrudzenie odkrywali tamtejsze polskie ślady.

Wystawa wpisała się w stałą działalność MCK związaną z upowszechnianiem wiedzy o architekturze Europy Środkowej XX wieku. O wykorzystaniu estetyki modernizmu przez państwa regionu powstałe po zakończeniu I Wojny Światowej opowiadaliśmy na wystawie „Architektura niepodległości w Europie Środkowej” (2019). Okres powojenny i mariaż języka późnego modernizmu z polityką ówczesnych państw tzw. Bloku Wschodniego przybliżaliśmy z kolei na wystawie „Socmodernizm. Architektura w Europie Środkowej czasu zimnej wojny” (2024–2025).

Uzupełnieniem wystawy był album „Skopje. Miasto, architektura i sztuka solidarności”.