Wystawa „Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945” ukazała historię jedynego w swoim rodzaju eksperymentu związanego z przebudową i symbolicznym zagarnięciem przestrzeni, jakiemu został poddany Kraków w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945. Przekształceniu miasta w stolicę Generalnego Gubernatorstwa i jego jednostronnemu uznaniu za „prastare miasto niemieckie” towarzyszyła brutalna i krwawa polityka wymierzona w Kraków oraz jego mieszkańców. Ekspozycja, która pokazała ten tragiczny i mało zbadany rozdział w historii miasta, wpisała się w działalność badawczą i popularyzatorską MCK związaną z tzw. kłopotliwym dziedzictwem.
Na wystawie przedstawiliśmy próby przebudowania Krakowa w czasie drugiej wojny światowej i uczynienia z niego „Norymbergi Wschodu”, ale przede wszystkim zachęciliśmy do podjęcia refleksji nad naszym współczesnym stosunkiem do tego niechcianego dziedzictwa. W jej kolejnych sekcjach zaprezentowaliśmy plany urbanistyczne i infrastrukturalne, w tym najważniejsze projekty architektoniczne i ich realizacje, które w myśl ich twórców miały zmienić przedwojenne polskie miasto we wzorowe miasto niemieckie.
Kraków miał stać się najdalej wysuniętym na wschód przyczółkiem Tysiącletniej Rzeszy i jako stolica Generalnego Gubernatorstwa otrzymać nowy szlif urbanistyczny. Architektura została wykorzystana również jako narzędzie represji wobec mieszkańców. Niszczono miejscowe elity, instytucje kulturalne i naukowe, rabowano dzieła sztuki. Likwidowano pomniki i polskie symbole narodowe; zmieniano nazwy placów i ulic, nadając im germańskie brzmienia. Nad nimi zaś unosiły się wszechobecne swastyki, a z ulicznych głośników płynęły nazistowskie komunikaty.
Hitlerowcy rozszerzyli powierzchnię miasta, przebudowali i zmodernizowali system komunikacyjny, koleje i drogi. Rola stolicy tej pierwszej wschodniej kolonii wymagała stworzenia miejsca dla nowej, niemieckiej administracji — planowano więc budowę dzielnicy rządowej na Dębnikach czy dzielnicy administracyjnej na Błoniach (co wymagałoby zniszczenia Kopca Kościuszki). W zachodniej części miasta powstała niemiecka dzielnica mieszkaniowa, a przy ulicy Królewskiej nowe osiedle przeznaczone dla rodzin wojskowych i urzędników. Duże zmiany dotknęły też Zamek Królewski na Wawelu i zabytkowe centrum Krakowa, gdzie tworzono eleganckie hotele, restauracje, kasyna, tereny rekreacyjne i sportowe dla niemieckiej społeczności, przede wszystkim dla rzeszy urzędników w mundurach.
Architektura odgrywała również istotną rolę w realizacji Zagłady. Kraków był jedynym miastem na świecie, na którego terenie Niemcy umieścili obóz koncentracyjny — KL Plaszow. Zlokalizowano go celowo na obszarze dwóch cmentarzy żydowskich, w miejscu oddalonym o zaledwie kilka kilometrów od modernizowanego przez okupacyjne władze centrum.
Wystawa była elementem działalności badawczej i popularyzatorskiej MCK w obszarze tzw. kłopotliwego dziedzictwa [dissonant heritage], w tym także spuścizny Trzeciej Rzeszy. Nasze pionierskie badania zapoczątkowało w 1994 roku wydanie książki Piotra Krakowskiego „Sztuka Trzeciej Rzeszy”. W 2018 roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję „Kłopotliwe dziedzictwo Trzeciej Rzeszy w Polsce”, a dwa lata później wydaliśmy książkę „Kłopotliwe dziedzictwo? Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce” (2020). Wystawa poświęcona architekturze i urbanistyce Krakowa w dobie okupacji hitlerowskiej przybliżyła publiczności temat przez wiele lat ignorowany przez badaczy, a w czasie PRL nawet zakazany.
Koncepcja programowa
Agata Wąsowska-Pawlik, Łukasz Galusek
Koncepcja wystawy i praca kuratorska
prof. dr hab. Jacek Purchla, dr Żanna Komar, dr Monika Rydiger
Aranżacja plastyczna
Rafał Bartkowicz
Koordynacja
Dorota Kosiec, Anna Śliwa
Współpraca
Joanna Biegacz, Ewa Czarnecka, Marzena Daszewska, Monika Frenkiel, Magdalena Grabias, Joanna Hojda-Pepaś, Oliwia Kaczmarzewska, Dorota Korohoda, dr Paulina Małochleb, Paulina Orłowska-Bańdo, Łukasz Pieróg, Angelika Radoń, Paulina Roszak-Niemirska, Anna Sawłowicz, Karolina Wójcik
Projekt graficzny albumu i druków towarzyszących
Krzysztof Radoszek
Wystawę przygotowaliśmy we współpracy z Archiwum Narodowym w Krakowie, Narodowym Archiwum Cyfrowym, Muzeum–Miejscem Pamięci KL Plaszow oraz Duke University (USA). Prezentowane materiały pochodziły m.in. z Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Krakowa, Muzeum Architektury we Wrocławiu oraz Architekturzentrum Wien, Architekturmuseum der Technischen Universität München i kolekcji Bundesarchiv.
Drukuj 
