W latach 2015-2018 zespół badawczy MCK kierowany przez Beatę K. Nykiel wspólnie z Międzynarodową Fundacją Charytatywną Dmitrija Lichaczowa (FL) przygotował wirtualną, popularnonaukową encyklopedię Polski Petersburg. Celem projektu było przybliżenie polskim i rosyjskim odbiorcom losów i dzieł Polaków związanych z Petersburgiem, Piotrogrodem, Leningradem, a wreszcie Sankt Petersburgiem.

Encyklopedia powstała w dwóch nieidentycznych wersjach językowych: redagowanej przez MCK wersji polskiej oraz przygotowanej przez FL wersji rosyjskiej.

Jak zauważył historyk, dyplomata i jeden z redaktorów encyklopedii Hieromim Grala, „nie ma historii polskiego tułactwa i pielgrzymstwa bez historii polskiego Petersburga”. Polska społeczność nad Newą ewoluowała jakościowo i liczebnie, w zależności od historycznych okoliczności. Na początku XX w. liczyła ok. 65 tys., osiągając podczas I wojny światowej wraz z napływem uchodźców ponad 100 tys. osób.

Po I wojnie światowej znaczna część polskiej kolonii zdecydowała się na powrót do kraju przodków, by włączyć się w odbudowę odrodzonej w roku 1918 Rzeczypospolitej. Niemała liczba postanowiła jednak pozostać i dla tych Piotrogród, a potem Leningrad stał się nowym domem. Niestety, pokaźna ich część, podobnie jak liczni mieszkańcy miasta innych narodowości, padła w latach 30. XX w. ofiarą tzw. wielkiego terroru. Poniesione wówczas straty pomnożyła tragedia blokady Leningradu (1941–1944). W 2010 r. petersburska Polonia szacowana była oficjalnie na ok. 2,6 tys. osób.

Encyklopedia Polski Petersburg obejmuje blisko 3 tys. stron w postaci 300 haseł podstawowych oraz bibliografii przedmiotu za lata 1945-2018 (27 stron obejmujących polskie, rosyjskie i anglojęzyczne publikacje). Obok dominujących haseł biograficznych, w tym przypominających postaci zapoznane, zawartość portalu stanowią nierzadko pionierskie hasła tematyczne o różnym stopniu szczegółowości, podkreślające m.in. twórczy wkład Polaków w rozwój nowoczesnego Petersburga czy rolę jaką odgrywali oni po roku 1918 w budowaniu niepodległej Polski.

Autorami polskich haseł jest ponad 50 naukowców, reprezentujących niemal wszystkie ośrodki akademickie w kraju (Warszawa, Kraków, Gdańsk, Poznań, Lublin, Wrocław, Opole, Białystok i Toruń). Zaprezentowaliśmy tam również teksty rosyjskich badaczy, w tym autorki publikacji poświęconych petersburskim Polakom i ich organizacjom prof. Tamary M. Smirnowej. Większość tekstów encyklopedii, zarówno polskich, jak i rosyjskich, opiera się na ogólnie dostępnym materiale, choć są też takie, które powstały na podstawie wieloletnich badań, w tym kwerend archiwalnych.

Uzupełnieniem encyklopedycznej narracji jest interaktywna mapa prezentująca wybrane miejsca i adresy związane z życiem Polonii nad Newą.

Powstanie encyklopedii poprzedził program Polacy i Petersburg, realizowany od 2012 roku przez MCK na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako jedno z kluczowych wydarzeń planowanego na 2015 Roku Kultury Polskiej w Rosji. Uruchomienie strony internetowej było jednym z elementów tego szeroko zakrojonego projektu, w ramach którego planowano m.in. przygotowanie wystawy i organizację międzynarodowego kongresu naukowego.

W związku z aneksją Krymu przez Rosję i wybuchem wojny w Donbasie w 2014 Rok Kultury Polskiej w Rosji odwołano. Encyklopedia powstała zatem pierwotnie z myślą o zachowaniu zgromadzonego w wyniku projektu dorobku badawczego. Przede wszystkim motywowała nas jednak potrzeba udostępnienia polskiemu i rosyjskiemu odbiorcy rzetelnych informacji o mało znanej i mało obecnej w szerokiej świadomości, wielowiekowej obecności Polaków nad Newą.

Uzupełnieniem projektu encyklopedycznego był dostępny bezpłatnie elektroniczny zbiór esejów pt. Petersburg i Polska. Przygotowane przez MCK pod redakcją naukową Dariusza Konstantynowa, bogato ilustrowane opracowanie prezentuje w formie 17 esejów polskich i rosyjskich autorów historię, liczebność i strukturę społeczną polskiej kolonii w Petersburgu od końca XVIII wieku po lata 30. XX w.

Link do encyklopedii Polski Petersburg (wersja polska)