Tomas Venclova’s essay encompasses Lithuanian history from the arrival of Proto-Indo-Europeans to gaining independence in 1990. He describes not only the political history of Lithuania but also its culture, social changes, customs, relations with neighboring countries, and the waves of emigration. In a thousand pages of his book, he weaves a fascinating story, meandering between East and West, between the Baltic Sea and the Neman River.
No one else contemporary could give Europe such a history of Lithuania!
It is a summa of Venclova’s thoughts, based on his incredible erudition, knowledge, self-awareness, thorough research, numerous conversations, and countless readings. It is also based on something more, something one could describe as some historical sense, which also possessed his friend, Czesław Miłosz. Both could listen to its rhythm – sometimes kind to people, other times menacing.
Tomas Venclova expertly knows and understands his compatriot. Although he sometimes disagrees with them, he can empathize with those who happened to share history with others – Poles, Jews, Belarussians, Tatars, Russians, Germans, and other closer or further neighbors.
It is a translation of the edition prepared by Venclova himself for the Polish edition, based upon his two-tome history of Lithuania, published in Vilnius in 2019–2021.
Translated into Polish by Beata Kalęba
Content
Pierwsze czterdzieści tysięcy lat
Neandertalczycy i ludzie z Cro‑Magnon
Krajobraz a historia
Wcześni europeidzi
Indoeuropejczycy i języki indoeuropejskie
Bałtowie
Epoka brązu i epoka żelaza
Bałtowie na wschodnim pograniczu
Bałtowie zachodni
Bałtowie północni
Litwini
Sąsiedzi: Liwowie i Wendowie
Sąsiedzi: Goci i Skandynawowie
Sąsiedzi: Polacy i Ruś Kijowska
Próby ochrzczenia Bałtów. Święci Wojciech i Brunon. Pierwsza wzmianka o Litwie
Wyzwania doby tworzenia się państwa litewskiego
Wojny krzyżowe. Rycerze zakonni
Niemcy nad Zatoką Ryską. Kawalerowie mieczowi
Pierwsi przywódcy litewscy
Krzyżacy nad Bałtykiem
Bitwa pod Szawlami
Wyzwania na wschodzie. Burundaj. Złota Orda
Mendog. Droga do chrztu i korony
Król Mendog
Bitwa pod Durben
Wielkie Powstanie Pruskie
Śmierć Mendoga
Treniota, Wojsiełk, Szwarno
Wielcy władcy pogańskiej Litwy
Kiernów – dawna stolica Litwy
Trojden. Powstanie w Semigalii
„Czarna dziura”. Panowanie Witenesa
Giedymin. Mit o powstaniu Wilna
Sytuacja międzynarodowa Litwy w czasach Giedymina
Kontakty z Zachodem
Ponowne walki z Krzyżakami. Pilleny
Kres rządów Giedymina. Krótkie panowanie Jawnuty
Diarchia. Europa w czasach Olgierda i Kiejstuta
Polityka Olgierda. Pierwsze starcia z Moskwą
Pytanie o chrześcijańskich męczenników w Wielkim Księstwie
Litewskim. Śmierć Olgierda
Kiejstut i Krzyżacy
Biruta
Kryzys państwowości. Jagiełło, Kiejstut i Witold
Ustrój państwowy i gospodarka pogańskiej Litwy
Dawna religia Litwinów
XV wiek. Litwa staje się częścią Europy
Witold znów w ojczyźnie. Układ w Krewie
Chrzest
Witold zdobywa władzę w Wielkim Księstwie Litewskim
Mit Witolda i mit Jagiełły
Polityka wschodnia. Worskla. Metropolia prawosławna
Grunwald
Od Grunwaldu do pokoju w Mełnie
Ustrój państwa, obyczajowość i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim
Żydzi, Tatarzy, Karaimi, Romowie
Zjazd w Łucku i śmierć Witolda
Świdrygiełło i Zygmunt Kiejstutowicz
Kazimierz IV Jagiellończyk i jego epoka
Kazimierz królewicz – litewski święty
XVI wiek. Renesans i reformacja
Aleksander Jagiellończyk – król pochowany w Wilnie
Zygmunt I Stary. Stosunki ze Wschodem i Zachodem
Rządy Zygmunta I Starego na tle epoki. Bona Sforza
Państwo i gospodarka w czasach Jagiellonów
Kościół, piśmiennictwo, kultura
Zygmunt August i jego dwór
Reformacja. Początki książki litewskiej
Barbara Radziwiłłówna i jej ród
Reforma włóczna
Wojna o Inflanty
Unia lubelska
Śmierć Zygmunta Augusta. Ustrój Litwy po unii lubelskiej. Pierwsza wolna elekcja
Utworzenie Uniwersytetu Wileńskiego. Stefan Batory
XVII wiek. Barok
Dynastia Wazów. Zygmunt III
Elekcja po śmierci Stefana Batorego. Unia personalna ze Szwecją
Unia brzeska
Wojna ze Szwecją i rokosz Zebrzydowskiego
Moskiewska wielka smuta
Wznowienie walk ze Szwecją. Kurlandia i Łatgalia. Śmierć Zygmunta III Wazy
Władysław IV Waza
Polityka i kultura za panowania Władysława IV Wazy
Jan Kazimierz. Walki w Ukrainie
Inwazja Moskwy. Prawosławni i starowiercy
Potop szwedzki. Układ w Kiejdanach. Pokój oliwski
Koniec dynastii Wazów. Epoka „swojskich” królów
Panowanie Jana III Sobieskiego. Bitwa pod Wiedniem
Wielkie Księstwo Litewskie w XVII stuleciu. Trzeci Statut Litewski.
Sytuacja ekonomiczna
Sztuka baroku. Uniwersytet. Piśmiennictwo litewskie
XVIII wiek. Upadek państwa i próby reform
Sarmacka Rzeczpospolita Obojga Narodów
Elekcja Augusta II Mocnego. Wojna domowa w Litwie i początek wielkiej wojny północnej
Bitwa pod Narwą. Detronizacja Augusta II Mocnego. Stanisław Leszczyński
Szwecja przegrywa wojnę. Koniec epoki Augusta II Mocnego
August III Sas
Życie codzienne i kultura w czasach saskich
Litewscy Żydzi w XVIII wieku
Oświecenie. Ostatni król – Stanisław August Poniatowski. Konfederacja barska
Pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jego skutki
Zmiany w gospodarce i kulturze
Komisja Edukacji Narodowej. Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego
Sejm Czteroletni. Konstytucja 3 maja
Konfederacja targowicka i drugi rozbiór Rzeczypospolitej
Powstanie kościuszkowskie. Koniec Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Pierwsza połowa XIX wieku. Próby restytucji republiki
Początek okupacji carskiej
Panowanie carów Pawła I i Aleksandra I
Wojny napoleońskie a Litwa. Pokój w Tylży
Wojna 1812 roku
Kongres wiedeński i Święte Przymierze. Złoty wiek Uniwersytetu Wileńskiego
Tajne towarzystwa. Szubrawcy. Filomaci i romantyzm
Zawiązki narodowej kultury litewskiej w XIX wieku
Czasy cara Mikołaja I. Powstanie 1831 roku
Skutki powstania. Wielka Emigracja
Społeczeństwo litewskie. Przemiany życia codziennego
Maciej Wołonczewski i jego otoczenie. Początki prasy litewskiej. Bractwa trzeźwości
Przemiany w imperium carskim. Zniesienie pańszczyzny. W przededniu kolejnego powstania
Powstanie 1863 roku. Michaił Murawjow – gubernator, który poskromił Litwę
Druga połowa XIX wieku. Narodziny nowoczesnego narodu litewskiego
Po powstaniu. Przemiany w świecie
Imperium cara Aleksandra II
Europa i świat
Polityka likwidacji polskiego pierwiastka na ziemiach litewsko‑białoruskich. Zakaz druku
Działalność Macieja Wołonczewskiego po 1863 roku. Książkonosze
Język litewski w szkołach
Czasy cara Aleksandra III. Reakcja i narastająca rusyfikacja
Drugi etap litewskiego ruchu narodowego. Jonas Basanavičius
„Aušra” i przełom w historii Litwy
Dalszy rozwój prasy litewskiej. Vincas Kudirka, „Varpas” i jego środowisko
Walka o kościół w Kienstajciach. Masakra w Krożach
Struktura etniczna i wyznaniowa oraz przemiany społeczne na Litwie
Mała Litwa
Emigracja
Litwini i Polacy – zderzenie dwóch nacjonalizmów. Białorusini
Litewscy Żydzi na przełomie wieków
Czasy cara Mikołaja II. Kapitalizm na Litwie. Próby lituanizowania Wilna
Odwołanie zakazu druku. Litewskie partie polityczne
Rewolucja 1905 roku. Wielki Sejm Wileński
Litwini w Dumie Państwowej
Rozwój kultury litewskiej
Ruch kobiecy. Małżeństwo i rodzina
Zdrowotność. Nowości w życiu codziennym
Pierwsza wojna światowa. „Bursztynowa deklaracja”
Niemcy okupują Litwę. Bieżeńcy. Konferencje Litwinów
Okupacja niemiecka. Powstanie Rady Litewskiej
XX wiek. Niepodległość
Litwa w kontekście wydarzeń z lat 1917–1918
Akt 16 lutego
Uchodźcy. Plany utworzenia monarchii. Flaga Litwy
Tymczasowa konstytucja. Walki z bolszewikami
Bermontowcy. Rozwój wojska litewskiego
Traktat wersalski. Międzynarodowe uznanie Litwy
Kwestia Wilna. Spisek peowiaków
Powstanie w Poniemuniu. Wojna polsko‑sowiecka a Litwa
Żeligiada
Sejm Ustawodawczy. Konstytucja z 1922 roku. Reforma rolna
Północna granica Litwy. Projekt Hymansa. Litwa członkiem Ligi Narodów
Przyłączenie Kłajpedy
Rządy chrześcijańskich demokratów
Zmiana sytuacji międzynarodowej. Lewicowa demokracja w Litwie
Przewrót 17 grudnia. Autorytarne rządy Antanasa Smetony
Pierwsze lata autorytaryzmu
Konflikt Smetony i Voldemarasa
Wilno i Wileńszczyzna w latach 1920–1939
Autonomia Kraju Kłajpedzkiego. Pierwszy w Europie sąd nad nazistami
Emigracja w okresie międzywojennym. Darius i Girėnas
Żydzi – obywatele Litwy
Polityka litewska w latach trzydziestych
Gospodarka. Wojsko. Nowinki dnia codziennego
Rozwój oświaty i kultury
Sytuacja kobiet
Polskie ultimatum i jego konsekwencje
Litwa traci Kraj Kłajpedzki
Pakt Ribbentrop‑Mołotow. Druga wojna światowa. Odzyskanie Wilna
Cechy szczególne nowej wojny. Ultimatum ze strony ZSRR i okupacja
XX wiek. Okupacja i wyzwolenie
Komunizm sowiecki
Nazizm
Sowietyzacja Litwy. Sejm Ludowy
Przewrót komunistyczny a społeczeństwo litewskie
Inkorporacja Litwy do ZSRR
Sowietyzacja gospodarki i kultury
Represje i zsyłki
Genocyd czy stratocyd?
Próby zorganizowanego oporu wobec Sowietów. Kazys Škirpa i Litewski Front Aktywistów
Wojna sowiecko‑niemiecka. Powstanie czerwcowe
Rząd Tymczasowy
Okupacja nazistowska. Antynazistowski ruch oporu
Przełom w przebiegu wojny. Fiasko Legionu Litewskiego SS. Litewski Korpus Lokalny. 16 Litewska Dywizja Strzelecka
Los Żydów litewskich w okresie powstania czerwcowego i Rządu Tymczasowego
Likwidacja Żydów pod okupacją nazistowską. Sprawiedliwi wśród Narodów Świata
Klęska Niemiec. Armia Czerwona zajmuje Litwę
Powrót władzy sowieckiej. Integracja Wilna i Kłajpedy z Litwą
Wojna partyzancka
Związki partyzantów z Zachodem. Próby utworzenia centralnego dowództwa. Zmierzch wojny partyzanckiej
Kolejne wywózki
Kolektywizacja
Ostatnie lata stalinizmu. Odwilż
Sytuacja gospodarcza ZSRR po śmierci Stalina
Kultura w Litwie sowieckiej
Działalność polityczna na wychodźstwie
Ruch dysydencki i podziemie. Katolicki ruch oporu
Inne formy sprzeciwu. Romas Kalanta. Legalistyczna opozycja
Agonia ZSRR. Litewski Ruch na rzecz Przebudowy
Złote lata Sąjūdisu. Śpiewająca rewolucja
Zmiany w Europie Wschodniej. Bałtycki łańcuch. Kolejne kroki Litwy ku wolności
Akt 11 marca i Akt 13 stycznia. Umocnienie niepodległości
Bibliografia
Indeks osobowy
Spis map
O autorze