Na wystawie zaprezentowaliśmy archiwalne projekty architektoniczne, fotografie, filmy, a także wizualizacje i modele obiektów zrealizowanych w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku w krajach Europy Środkowej. Złożyły się one na tytułową „architekturę niepodległości”, będącą wyrazem aspiracji i marzeń, poszukiwania wzorów ikonografii narodowej i tworzenia warunków dla rozwoju społecznego w państwach naszej części regionu powstałych po zakończeniu I wojny światowej.
W krótkim, ale bardzo dynamicznym okresie międzywojennym na mapie Europy Środkowej pojawiła się mozaika nowych krajów. Zniszczenia wojenne i zmiany granic sprawiły, że tętniące życiem metropolie gasły, a prowincjonalne miasta z dnia na dzień stawały się stolicami krajów lub regionów. Dostojeństwo instytucji państwowych wyrażała monumentalna oprawa gmachów – nowo wznoszonych lub przebudowywanych – a także świątyń czy przestrzeni publicznych, stających się scenografią swoistego teatru władzy. Jednocześnie po raz pierwszy pojawiły się z taką mocą konflikty pamięci, problem dziedzictwa kłopotliwego i niechcianego. Niepodległość oznaczała bowiem nie tylko tworzenie nowej symboliki państwowej, ale i burzenie świadectw obcej dominacji i wymazywanie ich z pamięci zbiorowej.
Tryumfy w tym niezwykłym czasie święcił modernizm, który rozwinął się z myślą o potrzebach najuboższych (np. nowe osiedla mieszkaniowe w Wiedniu, Bratysławie, Warszawie), a z czasem zyskał swój nowy, luksusowy wymiar. Na fali fascynacji maszynami pojawiła się wizja nowego człowieka, którego jedna z najciekawszych koncepcji powstała właśnie w Europie Środkowej. Mowa o… robotach z dramatu „R.U.R.” (Rossumovi Univerzální Roboti) Karela Čapka z 1920 roku, sztucznych ludziach z wyhodowanej laboratoryjnie żywej tkanki, przejmujących kontrolę nad światem, w których nazwie pobrzmiewa starosłowiańskie słowo „rob” oznaczające niewolnika lub sługę.
Człowiek przyszłości miał być zdrowy i wysportowany, a jego ciało przypominać maszynę. Zdrowie i higienę, sport i aktywny wypoczynek uznano za czynniki przemian społecznych i obyczajowych oraz ważne elementy konsolidowania nowych społeczeństw. Dokonujące się zmiany świetnie ilustrowała ewolucja koncepcji uzdrowiska, a także rozwój infrastruktury sportowej. Hale sportowe, tory wyścigowe, pływalnie czy stadiony mogące pomieścić tysiące widzów stawały się widomymi znakami modernizacji i świetnymi narzędziami propagandowymi dla nowo powstałych państw.
Multimedialna, skierowana do szerokiego grona osób odbiorczych ekspozycja pozwoliła na nowo spojrzeć na dziedzictwo architektury międzywojennego modernizmu w Europie Środkowej poza kontekstem narracji narodowych. Jednocześnie pokazała naszą część kontynentu na rozległym horyzoncie tendencji i dążeń ważnych dla całej epoki. Realizacji wystawy towarzyszył cykl wykładów o historii i kulturze krajów Europy Środkowej w okresie międzywojennym oraz skierowany do różnorodnych grup wiekowych program wydarzeń edukacyjnych.
Koncepcja programowa MCK
Agata Wąsowska-Pawlik, dr Łukasz Galusek
Konsultant naukowy
dr Maciej Górny
Projekt aranżacji wystawy
Paweł Żelichowski
Projekt kolaży i grafik
Łukasz Podolak
Organizacja i koordynacja
Małgorzata Dziedzic, Kama Guzik, Anna Śliwa
Ekspozycja dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017–2022.
