Narody i stereotypy 25 lat później. Nowe granice, nowe horyzonty

Harmonogram
Partnerzy

Do MCK zaproszone zostały dziesiątki osobistości świata kultury, nauki, mediów i polityki, aby dyskutować na temat stereotypów – narodowych, etnicznych, religijnych, ksenofobii, międzykulturowego dialogu i tożsamości, w obliczu globalizacji, migracji, zanikania granic, ale też pojawiania się nowych barier i wyzwań. Trzy dni obrad rozpoczęły dwa wykłady inauguracyjne, a wypełniły je cztery otwarte dla publiczności debaty oraz dwadzieścia jeden sesji tematycznych, w których uczestniczyło 108 prelegentów z 18 krajów Europy, Azji oraz Afryki. Każdego dnia ponad 180 osób słuchało lub aktywnie uczestniczyło w dyskusjach i debatach konferencji Narody i stereotypy 25 lat później.

Pierwszej próby podjęcia tych ważkich tematów MCK dokonało już na początku polskiej transformacji, organizując w 1993 r. pionierską w swym charakterze i kształcie konferencję Narody i stereotypy, w której przedstawiciele różnych narodów mówili o stereotypowym postrzeganiu siebie samych i swoich sąsiadów. W obliczu rozszerzenia Unii Europejskiej o nowe kraje członkowskie, w tym Polskę, jej środkowoeuropejskich sąsiadów oraz Chorwację, skrystalizowania Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, a także nowych wyzwań – masowej migracji wewnątrz i do Europy, globalizacji, odradzających się postaw nacjonalistycznych i ksenofobicznych – MCK uznało, iż warto przyjrzeć się, co przez ostatnie dwadzieścia pięć lat zmieniło się w naszym myśleniu o sobie i innych, tych niegdyś dalekich, a dziś coraz bliższych. Przez ten czas zmienił się również zakres działania samego MCK. Od 2005 r. z ramienia Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest narodowym koordynatorem polskiej sieci Eurośródziemnomorskiej Fundacji Dialogu Kultur im. Anny Lindh, co w konsekwencji poszerzyło krąg zainteresowań instytucji o Bliski Wschód i północną Afrykę oraz relacje między tymi regionami a Europą.

Konferencja Narody i stereotypy 25 lat później została wymyślona i zrealizowana jako wydarzenie interdyscyplinarne, gromadzące ekspertów, badaczy stereotypów z różnych dziedzin nauki, jak również praktyków, w tym przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego oraz szeroką publiczność zainteresowaną zmieniającymi się percepcjami narodowymi, etnicznymi oraz religijnymi. Wykłady plenarne inaugurujące konferencję oraz cztery debaty tematyczne z udziałem znanych w świecie badaczy i publicystów miały charakter ekspercki. Trzynaście sesji naukowych zostało stworzonych w oparciu o zgłoszone w tzw. Call for papers

propozycje referatów, które komitet organizacyjny konferencji wyselekcjonował z ponad 150 propozycji nadesłanych przez badaczy z Europy, Azji i Afryki. Osiem dodatkowych sesji zostało specjalnie przygotowanych przez członków polskiej sieci Fundacji im. Anny Lindh w ramach tzw. wspólnego projektu sieci pt. Narody i stereotypy 25 lat później. Ukoronowaniem konferencji była debata z udziałem polskich pisarzy na temat stereotypów, tożsamości i wielokulturowości pt. Literatura bez granic.
Wykłady inauguracyjne, debaty ekspertów oraz spotkanie z pisarzami zostały otwarte dla szerokiej publiczności. W dniach 15–30 maja MCK prowadziło otwartą rejestrację na te wydarzenia.

Harmonogram

4 czerwca

Konferencję otworzyły wykłady dwóch wybitnych profesorów: historii – prof. Hansa Henninga Hahna i socjologii – prof. Ireneusza Krzemińskiego, którzy odnieśli się do współczesnych stereotypów i tożsamości. Referaty poprzedzone zostały wystąpieniem dyrektora MCK, prof. Jacka Purchli, który przywitał twórców, uczestników oraz gości konferencji, w tym przedstawicieli korpusu dyplomatycznego. Przypomniał, że na początku polskiej transformacji, 21 lat temu, MCK zorganizowało pierwszą konferencję podejmującą ważny temat narodów i stereotypów. Wówczas akcent został położony na wzajemne postrzeganie siebie i nowych (siedmiu) sąsiadów Polski, którzy wyłonili się z NRD, ZSRR i Czechosłowacji.

obejrzyj film

5 czerwca

Wydarzeniami dnia były dwie debaty z udziałem badaczy i publicystów z krajów sąsiadujących z Polską oraz państw byłego ZSRR.

Debata I. Dwadzieścia lat po. O sobie i ‘naszych’ innych

Pierwsza konferencyjna debata – prowadzona przez prof. Teresę Walas, pomysłodawczynię i organizatorkę pierwszej konferencji Narody i stereotypy, którą MCK zorganizowało w 1993 r., stanowiła próbę „odtworzenia” sesji sprzed 21 lat. Wówczas prof. Walas najpierw skonfrontowała uczestników, dobierając ich w „narodowe” pary rozmawiała z uczestnikami najpierw konfrontując „narodowe” pary (np. Tomas Venclova mówił o stereotypie Polaka na Litwie a Czesław Miłosz o stereotypie Litwina w Polsce, itd.), a potem dyskusja przyjęła charakter otwartej debaty. Podobnie było i tym razem. W narodowe pary dobrani zostali: prof. Jacek Baluch i dr Roman Baron dyskutujący na temat wzajemnych stereotypów Polaka w Czechach i Czecha w Polsce, prof. Dieter Bingen i red. Adam Krzemiński – mówiący o wzajemnych stereotypach polskich i niemieckich, Krzysztof Czyżewski i dr Leonidas Donskis – polskich i litewskich, prof. Giennadij Matwiejew i prof. Grzegorz Przebinda – polskich i rosyjskich oraz prof. Mykoła Riabczuk i red. Adam Michnik – polskich i ukraińskich. Uczestnicy zastanawiali się, jak zmieniło się postrzeganie siebie i swoich sąsiadów w państwach Europy Środkowej w ciągu ostatnich 25 lat. Próbowali też stwierdzić, czy tezy postawione podczas pierwszej konferencji Narody i stereotypy w 1993 r. są nadal aktualne.

obejrzyj film

Debata II. Wiatr ze Wschodu, wiatr na Wschód

Po prezentacji relacji Polski z jej najbliższymi sąsiadami uczestnicy konferencji spojrzeli dalej – na stosunki pomiędzy Wschodem i Zachodem Europy. Dwadzieścia pięć lat temu runął mur berliński, kończąc okres zimnej wojny i wrogich stosunków między dwiema częściami kontynentu. Po stronie zachodniej umocniły się procesy integracji europejskiej, po wschodniej z ZSSR wyodrębniły się nowe państwa. Druga debata, prowadzona przez ambasadora Jerzego Bahra, została zatytułowana Wiatr ze Wschodu, wiatr na Wschód i była okazją do postawienia pytania o to, czy zmieniło się wzajemne postrzeganie Wschodu i Zachodu? Jak Polskę i Unię Europejską widzą państwa Europy Wschodniej i vice versa? Jak przewidują swoją przyszłość w kontekście integracji europejskiej? Czy istnieje związek między postawami narodowościowymi a komunizmem? Odpowiedzi szukali prof. Victor Dyatlov (Rosja), dr Robert Pyrah (Wielka Brytania), prof. Bela Tsipuria (Gruzja) i Taras Wozniak (Ukraina).

obejrzyj film

6 czerwca

Debata III. Czy wszyscy mieszkamy nad Morzem Śródziemnym?

Trzeciej konferencyjnej debacie, którą poprowadził dr Konrad Pędziwiatr, przyświecało przewrotne pytanie: czy wszyscy mieszkamy nad Morzem Śródziemnym? Współczesna geografia polityczna pokazuje wyraźnie, że Polska – jako członek Unii Europejskiej – swoimi granicami sięga Morza Śródziemnego. Sąsiedztwo z krajami Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu nie jest zatem jedynie symboliczne, lecz jak najbardziej rzeczywiste i pragmatyczne, o czym świadczy choćby udział Polski w pracach Unii dla Śródziemnomorza – szerokim projekcie politycznej, gospodarczej i kulturalnej współpracy krajów UE z państwami leżącymi w południowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Biorący udział w dyskusji prof. Shlomo Avineri (Izrael), prof. Yaarah Bar-On (Izrael), dr Khaled Hroub (Palestyna/Katar), prof. Habib C. Malik (Liban), Robert Manchin (Węgry), dr Krzysztof Olendzki (Polska) i dr Sara Silvestri (Wielka Brytania) zastanawiali się, czy możemy mówić o zasadniczym zwrocie w zakresie relacji pomiędzy Polską i państwami UE a krajami basenu Morza Śródziemnego? Czy zbliżenie geograficzne, polityczne i ekonomiczne idzie dziś w parze z kulturową separacją i oporem wobec wpływów? Zwłaszcza teraz, gdy serce Śródziemnomorza, bardziej niż w Rzymie czy Atenach, bije w Kairze i Tunisie. Co łączy, a co dzieli mieszkańców śródziemnomorskiego wybrzeża? Czy słusznie postrzegani są przez północnych Europejczyków jako zagrożenie dla integralności Europy? Jak oni sami postrzegają Europę i jakie miejsce chcą w niej zajmować?
Podstawą dyskusji była zaprezentowana po raz pierwszy w Polsce najnowsza edycja Raportu Fundacji im. Anny Lindh o trendach międzykulturowych.

obejrzyj film

Debata IV. Narody i stereotypy 2014–2034

Ostatnia konferencyjna debata miała charakter futurologiczny. Była próbą spojrzenia w przyszłość i zastanowienia się, jak stosunki pomiędzy narodami mogą zmienić się w kolejnych dwóch dekadach. Kryzys gospodarczy i polityczny sprzyja pojawianiu się postaw protekcjonistycznych i populistycznemu nawoływaniu do zamknięcia się na innych. Prof. Jacek Purchla pytał zaproszonych gości – Andreu Clareta (Hiszpania/Egipt), prof. Yaroslava Hrytsaka (Ukraina), prof. Yudhishthira Raj Isara (Francja), prof. Csabę Gy. Kissa (Węgry), prof. Ireneusza Krzemińskiego (Polska) i dr Katerinę Stenou (Grecja/Francja) – czy potwierdzona ostatnimi badaniami, zwiększająca się niechęć do obcych w Europie to nieodwracalny i rosnący trend? Zmiany zachodzące na wschodzie Europy, jak i tuż za jej południowymi granicami, kreują nową rzeczywistość, w której różnorodność będzie odgrywać ogromną rolę. Jakie więc działania powinno się podjąć w celu przełamywania stereotypów i budowaniu otwartego społeczeństwa XXI w.? Czy możemy z optymizmem spoglądać w przyszłość?

obejrzyj film

Sesje równoległe

Cztery wyżej wspomniane kluczowe wykłady i debaty przeplatały się z sesjami równoległymi, w ramach których zgłoszone na konferencję oraz przyjęte przez komitet organizacyjny referaty zostały pogrupowane tematycznie. Paneliści przedstawiali sposób postrzegania innych narodów przez Polaków (sesja W oczach Polaków), a także prezentowali stereotypowe patrzenie na Polskę z zagranicy (sesja Polacy w oczach innych) oraz problemy mniejszości narodowych (sesja W obcym kraju). Zorganizowane zostały sesje poświęcone relacjom polsko-rosyjskim (sesja Polacy i Rosjanie – wzajemne postrzeganie), problemowi stereotypu muzułmanina (sesja Islamofobia) oraz kwestiom żydowskim (sesja Adequatio). Część referatów dotyczyła stereotypów przekazywanych w języku, literaturze i mediach (sesje Stereotyp w żartach i języku oraz Pomiędzy fantazją a rzeczywistością) a także w muzyce (sesja Stereotypy w muzyce). Wyodrębniono także spojrzenie geograficzne na problematykę stereotypu, realizując sesję Europa Środka oraz Na granicy. Dychotomię we wzajemnym postrzeganiu rozwijały natomiast sesje Swój czy obcy oraz W dwojaki sposób. W sumie przedstawiono 47 referatów w języku polskim i angielskim. Ich autorzy zostaną poproszeni o nadesłanie artykułów naukowych rozwijających tematykę prezentacji, z których najlepsze zostaną wydane w publikacji pokonferencyjnej.

Sesje polskiej sieci Fundacji im. Anny Lindh

W ramach sesji równoległych realizowany był także wspólny projekt polskiej sieci Fundacji im. Anny Lindh pt. Narody i stereotypy 25 lat później. Jego celem było zaangażowanie i aktywizacja członków Fundacji im. Anny Lindh wokół wspólnego problemu, jakim jest dialog w regionie eurośródziemnomorskim, kwestia wzajemnego postrzegania się Polaków i Polek oraz ich sąsiadów (tak bliższych jak i dalszych) oraz problematyka różnorodności kulturowej i społecznej w Polsce. W ramach zorganizowanych przez członków polskiej sieci sesji, uczestnicy mieli nie tylko okazję pogłębić swoją wiedzę w danym temacie ale także zabrać głos w dyskusji i wymienić się swoimi doświadczeniami. Każda z sesji miała nieco inną formułę, od dyskusji, przez prezentację filmu, do wystąpień o charakterze akademickim. Tematyka poszczególnych spotkań była bardzo różnorodna. Stowarzyszenie „INTERKULTURALNI PL” zajęło się kwestiami stereotypów we współpracy na rzecz rozwoju społeczno-ekonomicznego. Stowarzyszenie „U siebie – At Home” podjęło dyskusję o syndromie ofiary i jego roli w budowania wizerunku Polaków i Niemców, bazując na filmie Nie wolno się brzydko bawić. Tematykę nowych stereotypów, opartych nie tyle o kwestie przynależności narodowej, lecz raczej różnice społeczne, płeć i orientację seksualną podjął Instytut Kultury Miejskiej (Herstoria metodą zapobiegania stereotypizacji kobiet) oraz Fundacja na Rzecz Różnorodności Społecznej (Kim jest dziś ‘Inny’ w Polsce? Cudzoziemiec, narodowiec, lewak, pedał…?). O stereotypowym spojrzeniu na literaturę mówił Instytut Filologii Słowiańskiej UJ (’Małe’ literatury – stereotyp, autostereotyp, rzeczywistość). Temat wielokulturowej przeszłości miasta a współczesnego dialogu międzykulturowego podjęła Fundacja Soclab, natomiast Centrum Inicjatyw UNESCO zajęło się stereotypami polsko-czeskim, wizerunkiem Polaków w Czechach, oraz wizerunkiem Czechów w Polsce. Na zaproszenie polskiej sieci specjalnym gościem był koordynator szwedzkiej sieci Fundacji im. Anny Lindh, doświadczony trener i animator, który przeprowadził warsztaty z komunikacji międzykulturowej.

Literatura bez granic

W spotkaniu zorganizowanym we współpracy z Krakowskim Biurem Festiwalowym udział wzięli: Joanna Bator, laureatka Literackiej Nagrody Nike 2013 za książkę Ciemno, prawie noc, Olga Tokarczuk, autorka głośnych powieści Prawiek i inne czasy, Dom dzienny, dom nocny czy Bieguni oraz Ziemowit Szczerek, prozaik i reporter laureat Paszportu POLITYKI 2013 za „pierwsze polskie gonzo” – reportaż Przyjdzie Mordor i nas zje, czyli tajna historia Słowian. Spotkanie poprowadził Adam Szostkiewicz, dziennikarz, tłumacz, członek Polskiego Oddziału PEN Clubu. Punktem wyjścia do dyskusji zaproszonych gości było pytanie, czy w świecie coraz bardziej odrzucającym ideę dialogu, za to coraz chętniej wracającym do stereotypów, czego dowody mamy też i w Polsce, da się pisać dialogowe książki, a także czy sama literatura piękna nie jest aby monologowa.