Międzynarodowe warsztaty poświęcone kłopotliwemu dziedzictwu w MCK

Od 24 do 26 czerwca 2026 MCK wspólnie z Niemieckim Instytutem Historycznym w Warszawie (NIH) zrealizowało warsztaty dla międzynarodowego grona ekspertów i ekspertek dotyczące dziedzictwa III Rzeszy.

Warsztaty, kuratorowane przez dr Żannę Komar (MCK) i dr Annikę Wiennert (NIH) pt. „Nazistowska urbanistyka, architektura i ich media obrazowe w okupowanej przez Niemcy Polsce i innych krajach Europy Środkowej” były kolejnym etapem badań nad tematem trudnego dziedzictwa III Rzeszy — próbą zrozumienia, jak architektura i urbanistyka służyły projektowaniu nowej rzeczywistości na okupowanych terytoriach oraz jak dziś odpowiedzialnie opowiadać o śladach przemocy zapisanych w przestrzeni. Eksperci i ekspertki z kilku krajów Europy rozmawiali w MCK o tym, jak fotografie, mapy i obrazy tworzone podczas okupacji niemieckiej w okresie II wojny światowej wspierały konstruowanie i brały czynny udział w germanizacji podporządkowanych miast i jak dziś interpretować takie materiały.

W dyskusji wzięli udział badacze i badaczki z Austrii, Litwy, Niemiec, Francji i Polski, którzy już po raz kolejny spotkali się, by zająć się trudnym i niezwykle ciekawym zagadnieniem niechcianego dziedzictwa. Celem spotkania było krytyczne przyjrzenie się wizualnym materiałom wytwarzanym w czasie okupacji nazistowskiej, zwłaszcza tym związanym z architekturą i planowaniem miast.

Główne tematy seminarium o nazistowskiej urbanistyce i architekturze w MCK

Badacze i badaczki przyjrzeli się zbiorom materiałów wizualnych, wytworzonym przez nazistowskich urzędników. Poddali krytycznej analizie pozornie neutralne przykłady ikonografii i przyjrzeli się także roli lokalnych fotografów i architektów, uczestniczących w ich tworzeniu. Rozmawiali też o tym, jak niemieccy okupanci wykorzystywali pracę tych osób, ich umiejętności i wiedzę. Dyskusja dotyczyła również tego, jak wykorzystać omawiane materiały wizualne w działalności naukowej i podczas wystaw muzealnych. Jej istotnym elementem stało się też porównanie dziedzictwa III Rzeszy w różnych krajach.

Interdyscyplinarne spotkanie o mediach obrazowych jako źródłach badań nad okupacją niemiecką stanowiło zachętę do ich prowadzenia, refleksji i tworzenia publikacji na ten temat. Była to nie tylko okazja do dialogu i integracji środowisk akademickich i kulturowych Polski, Niemiec oraz innych krajów, ale też szansa na uzupełnienie fragmentarycznej wciąż wiedzy, która ze względu na swój kontrowersyjny charakter, nadal stanowi nie do końca zbadany obszar.

Budowanie nowej wiedzy i refleksja nad pamięcią

Czerwcowe wydarzenie w MCK było czwartą odsłoną warsztatów dotyczących urbanistycznego dziedzictwa III Rzeszy na terenach przez nią okupowanych w czasie II wojny światowej. Od kilku lat działa sieć polskich i niemieckich placówek badawczych, które uczestniczą w spotkaniach na temat architektury i urbanistyki na terenach Europy okupowanych przez III Rzeszę.

Cykl został zapoczątkowany przez grupę badaczy i badaczek zajmujących się architekturą i historią, pierwsze warsztaty odbyły się w maju 2024 r. w Turku, a ich temat brzmiał „(Nie)zbadane źródła. Nowe badania nad urbanistyką i architekturą Trzeciej Rzeszy w okupowanej Polsce”. Organizatorami byli Nordost-Institut Lüneburg, Uniwersytet w Kaliszu oraz Uniwersytet Artystyczny im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu (UAP). Po raz drugi spotkanie odbyło się w grudniu 2024 w Poznaniu, gdzie zorganizowano warsztaty wokół wystawy prezentowanej w Centrum Kultury Zamek w Poznaniu pt. „Źródło wiedzy – Obciążenie – Fetysz? Nazistowska architektura na wystawie”. Organizatorami byli Nordost-Institut Lüneburg, NIH i UAP. Trzecia odsłona wydarzenia odbyła się w Lüneburgu, pod tytułem „Kontakt – Demarkacja – Wyobrażenia. Praktyki przestrzenne w okupowanym mieście w czasach narodowego socjalizmu” (październik 2025). Współorganizowali je Nordost-Institut Lüneburg i Wydział Architektury Politechniki Poznańskiej przy wsparciu finansowym Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki (PNFN).

Badania MCK nad dziedzictwem III Rzeszy

Dziedzictwo architektoniczne i urbanistyczne III Rzeszy na ziemiach polskich jest również jednym z obszarów badawczych Międzynarodowego Centrum Kultury od wielu lat. Już w 1994 roku pytanie o to, czy należy w ogóle zajmować się sztuką nazistowską i pisać o niej, stawiał prof. Piotr Krakowski w książce opublikowanej wspólnie przez Wydawnictwo IRSA i Wydawnictwo MCK pt. „Sztuka Trzeciej Rzeszy”. Badania nad hitlerowskimi wizjami Krakowa i dziedzictwem kłopotliwym prowadził prof. Jacek Purchla, m.in. opisując postać Huberta Rittera – autora pomysłu wzniesienia reprezentacyjnej niemieckiej dzielnicy rządowej na Dębnikach. W 2018 roku MCK zorganizowało konferencję pt. „Kłopotliwe dziedzictwo Trzeciej Rzeszy w Polsce”, podczas której niemieccy i polscy badacze dyskutowali o współczesnym stosunku do niechcianego dziedzictwa i jego interpretacji. Zwieńczeniem konferencji była książkowa publikacja pod tym samym tytułem.

W 2022 roku w Galerii MCK odbyła się wystawa „Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945” (5 marca – 12 czerwca 2022 r.), będąca próbą spojrzenia na eksperyment, któremu został poddany Kraków. Miasto przez 1961 dni było stolicą Generalnego Gubernatorstwa, a jego przestrzeń miała przejść szereg zmian, by stać się całkowicie niemieckim miastem. Ekspozycja – wraz z obszernym katalogiem – przygotowana przez prof. Jacka Purchlę, dr Żannę Komar i dr Monikę Rydiger była okazją do refleksji nad współczesnym stosunkiem do urbanistycznego dziedzictwa pozostawionego przez Trzecią Rzeszę, które stało się integralną, a dla mieszkańców, często niewidoczną, częścią krajobrazu Krakowa.

Zrealizowano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej/
Realisiert mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit.