Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928

Na wystawie zestawiliśmy ponad sto siedemdziesiąt obrazów, rzeźb, rysunków i grafik, których autorami byli środkowoeuropejscy artyści nurtu awangardowego. Skonfrontowane ze sobą dzieła twórców polskich, czeskich, słowackich, węgierskich, rumuńskich, chorwackich czy serbskich inspirowały do postawienia pytania, czy awangarda naszej części kontynentu była naprawdę „przednią strażą”, czy też pozostawała w tyle tendencji dyktowanych przez Paryż, Berlin lub Nowy Jork. Pozwoliły też na przyjrzenie się dziedzictwu tego okresu poza narracjami budowanymi przez narodowe historie sztuki.

Po zakończeniu Wielkiej Wojny w 1918 roku Europa Środkowa stała się miejscem, gdzie zainicjowane bądź przepracowane wcześniej awangardowe tendencje nabierały wielkiego rozmachu. Podczas gdy starsi artyści kontynuowali po wojnie swoją wcześniejszą twórczość, młodsza generacja zaczęła traktować kubizm, ekspresjonizm i futuryzm jako zbyt skostniałe i wyczerpane formuły, opowiadając się przede wszystkim za konstruktywizmem i abstrakcją. Szybkie wskrzeszenie sztuki nowoczesnej nastąpiło pod znakiem „miasta i maszyny” oraz fascynacji cywilizacją miejską. Jak grzyby po deszczu wyrosły rozmaite „-izmy”, spośród których można wspomnieć m.in. węgierski aktywizm, polski formizm czy czeski poetyzm.

Na wystawie zaprezentowaliśmy prace takich artystów i artystek, jak Henryk Berlewi, Sándor Bortnyik, Victor Brauner, Josef Čapek, Avgust Černigoj, Leon Chwistek, Tytus Czyżewski, El Lissitzky, Ľudovít Fulla, Otto Gutfreund, Marcel Iancu, Anton Jasusch, Lajos Kassák, Katarzyna Kobro, Jaromír Krejcar, Eugen Krón, Bohumil Kubišta, František Kupka, Tadeusz Makowski, Rafał Malczewski, László Mednyánszky, Ljubomir Micić, László Moholy-Nagy, Antonín Procházka, Géza Schiller, Henryk Stażewski, Władysław Strzemiński, Jindřich Štyrský, Sava Šumanović, Mieczysław Szczuka, Karel Teige, Toyen, Béla Uitz, Ilarie Voronca, Zygmunt Waliszewski, Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy), August Zamoyski, Teresa Żarnowerówna oraz Jan Zrzavý. Wartość dodaną ekspozycji stanowił wielki wybór unikatowych awangardowych czasopism o sztuce, publikacji, plakatów, folderów, scenariuszy filmowych i eksperymentalnych fotografii.

Wystawa pokazała artystyczne oblicze naszej części Europy w przełomowym okresie powstania i rozwoju państw narodowych. Ramy czasowe 1908–1928 pozwoliły zidentyfikować artystyczne przemiany, punkty styczne i istotne różnice pomiędzy tendencjami w poszczególnych krajach regionu. Wystawa przedstawiła zarazem w nowym świetle twórczość osób, dla których punktem odniesienia pozostawały wielkie artystyczne centra zachodu kontynentu i Stanów Zjednoczonych, ale które twórczo przetwarzały czerpane stamtąd inspiracje bez kompleksu peryferyjności czy zapóźnienia.

Ekspozycja miała swoją premierę w Muzeum Sztuki w Ołomuńcu we wrześniu 2018 roku i stanowiła zwieńczenie kilkuletniego międzynarodowego projektu „Narodziny nowoczesnego Środkowoeuropejczyka”, realizowanego wspólnie od 2016 roku przez cztery partnerskie instytucje: Muzeum Sztuki w Ołomuńcu, Galerię Miasta Bratysławy, Muzeum Janusa Pannoniusa w Peczu oraz Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie.

Kuratorka wystawy

dr Monika Rydiger

Kuratorka Międzynarodowego Centrum Kultury

Koncepcja programowa MCK

Agata Wąsowska-Pawlik, dr Łukasz Galusek

Autorstwo wystawy

Lenka Bydžovská, Karel Srp

Współpraca naukowa
Steffen Eigl (Berlin), Erwin Kessler (Bukareszt), Zsófia Kiss-Szemán (Bratysława), Monika Rydiger (Kraków), György Varkonyi (Pecz), Irina Subotić (Belgrad), Patrick Werkner (Wiedeń)

Współpraca kuratorska

Anežka Šimková, Šárka Belšíková (Ołomuniec)

Konsultacja kuratorska polskiej edycji wystawy

Zsófia Kiss-Szemán (Bratysława), Tünde Pusztai (Pecz), György Varkonyi (Pecz)

Teksty

Lenka Bydžovská, Karel Srp, Monika Rydiger

Tłumaczenie

Ladislav Nagy, Andrzej Jagodziński, Nicholas Hodge

Korekta w języku polskim i angielskim

Aleksandra Marczuk, Monika Rydiger, Nicholas Hodge

Aranżacja plastyczna

Anna Wisz

Organizacja i koordynacja wystawy

Anna Śliwa, Małgorzata Dziedzic, Monika Rydiger, Karolina Wójcik

Współpraca

Julita Blak, Marcin Dyrcz, Joanna Hojda-Pepaś, Oliwia Kaczmarzewska, Dorota Korohoda, Karolina Murdza, Karolina Wróblewska-Leśniak

Programy edukacyjne

Angelika Madura, Joanna Hojda-Pepaś

Program towarzyszący

Izabela Okręglicka

Muzeum Sztuki w Ołomuńcu, Galeria Miasta Bratysławy, Muzeum Janusa Pannoniusa w Peczu

Wystawa powstała przy wsparciu finansowym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt był współfinansowany w ramach programu Unii Europejskiej „Kreatywna Europa”.

Patronat honorowy
Piotr Gliński, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP
Antonín Staněk, Minister Kultury Republiki Czeskiej
Ľubica Laššáková, Minister Kultury Republiki Słowackiej
Péter Fekete, Sekretarz Stanu ds. Kultury w Ministerstwie ds. Zasobów Ludzkich Węgier
Gernot Blümel, Minister Związkowy ds. Europejskich, Sztuki, Kultury i Mediów Republiki Austrii