Piąty tom piątej części „Materiałów do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej” obejmuje monografie dziewiętnastu kościołów i kaplic, w siedemnastu miejscowościach zlokalizowanych w południowo-zachodniej części województwa brzeskolitewskiego, w okolicach Brześcia i Kobrynia. Ponad połowa obiektów o charakterze sakralnym została na tym terenie zniszczona, przetrwały nieliczne i tylko kilka z nich pozostało świątyniami rzymskokatolickimi. Dawne kościoły w Stawach i Wistyczach są obecnie cerkwiami prawosławnymi – pełnią więc nadal funkcję kultową i dzięki temu zachowały wygląd zbliżony do pierwotnego.
Obecnie wszystkie te miejscowości leżą w obwodzie brzeskim Republiki Białorusi, w rejonach brzeskim, kobryńskim i drohiczyńskim (Zakoziel i Popina).
W czasie działań wojennych w latach 1939–1945 zniszczeniu uległy kościoły w Żabince i Zaościu. Ocalałe kościoły w Antopolu, Horodcu, Popinie i Dywinie decyzją władz radzieckich zostały przeznaczone na budynki użyteczności publicznej; świątynie w Zbirohach, Popinie i Dywinie zostały zdewastowane, a następnie rozebrane, kościół w Horodcu rozbudowano i przekształcono na szkołę z całkowitym zatarciem formy architektonicznej, zaś rozbudowana świątynia w Antopolu służy jako remiza strażacka (jako jedyna ma możliwą do odczytania pierwotną formę). Zachowane kościoły w Stawach i Wistyczach zostały zamknięte – obecnie użytkowane są jako cerkwie prawosławne. Niemal cudem przetrwała neogotycka kaplica dworska w Zakozielu – nieużytkowany, popadający w ruinę obiekt doczekał się w ostatnim roku remontu. Druga z omawianych w niniejszym tomie kaplic dworskich – kaplica w Hruszowej – nie istnieje – została zniszczona wraz z dworem i folwarkiem, zapewne już po wojnie, kiedy majątek przejął kołchoz. Jedynym nieprzerwanie czynnym pozostawał nadal kościół w Kobryniu, zamknięty przez władze radzieckie w r. 1962, wówczas część wyposażenia – rzeźby i obrazy wywiezione zostały do Narodowego Muzeum Sztuki Białoruskiej w Mińsku – pozostałe elementy wystroju uległy zniszczeniu. Po upadku ZSRR zostały reaktywowane parafie w Żabince i Horodcu, wzniesiono na ich potrzeby nowe świątynie.
Spis treści
Katarzyna Kolendo-Korczak, Wstęp
Mapa administracyjna Rzeczypospolitej z r. 1772
Mapa województwa brzeskolitewskiego z r. 1772
Oznaczenia i skróty
Katarzyna Uchowicz, Kościół p.w. Św. Andrzeja Boboli w Antopolu
Dorota Piramidowicz, Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najśw. Marii Panny w Dywinie
Aneks I: Wizytacja kościoła parafialnego w Dywinie z r. 1738
Aneks II: Wizytacja kościoła parafialnego dywińskiego z r. 186[.] (1860?)
Marcin Zgliński, Kościół parafialny p.w. Zwiastowania Najśw. Marii Pannie w Horodcu
Aneks: Inwentarz kościoła i probostwa horodeckiego z r. 1854
Marcin Zgliński, Kaplica p.w. Najśw. Marii Panny w Hruszowej
Marcin Zgliński, Kościół parafialny p.w. ŚŚ. Piotra i Pawła w Kiwatyczach
Aneks: Inwentarz kościoła parafialnego w Kiwatyczach z r. 1853
Katarzyna Kolendo-Korczak, Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najśw. Marii Panny w Kobryniu
Aneks I: Wizytacja kościoła parafialnego i plebanii w Kobryniu z r. 1799
Aneks II: Wizytacja kościoła parafialnego kobryńskiego z r. 1828
Aneks III: Inwentarz kościoła parafialnego w Kobryniu z r. 1933
Marcin Zgliński, Kościół parafialny p.w. Siedmiu Boleści Najśw. Marii Panny w Popinie
Zbigniew Michalczyk, Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najśw. Marii Panny i św. Jakuba Apostoła w Stawach
Aneks I: Wizyta kościoła parafialnego stawskiego z r. 1830
Aneks II: Wizyta kościoła parafialnego stawskiego z r. 1856
Aneks III: Inwentarz stawskiego kościoła parafialnego z r. 1930
Marcin Zgliński, Kościół parafialny p.w. Św. Zofii (pocysterski) i klasztor w Wistyczach
Aneks I: Akt wizytacji kościoła i klasztoru Cystersów w Wistyczach z r. 1820
Aneks II: Dokumenty dotyczące rewindykacji kościoła pocysterskiego w Wistyczach z lat 1934–1938
Anna Oleńska, Kaplica w Zakozielu
Aneks: Sprawa remontu kaplicy w Zakozielu z r. 1923
Marcin Zgliński, Kościół filialny p. w. Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej w Zaościu
Aneks: Inwentarz filialnego kościoła w Zaościu z r. 1938
Anna Oleńska, Kościół parafialny p.w. Trójcy Przenajśw. w Zbirohach
Aneks I: Inwentarz kościoła parafialnego w Zbirohach z r. 1824
Aneks II: Kwestia remontu kościoła w Zbirohach z r. 1923
Marcin Zgliński, Kościół filialny p.w. Św. Józefa w Żabince
Wykorzystane materiały archiwalne
Bibliografia
Indeks nazwisk
Indeks miejscowości
Spis ilustracji
Wykaz obiektów opracowanych w poprzednich tomach
Ilustracje