Modernistyczne Centrum Gdyni na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

W poniedziałek 27 lipca w koreańskim Pusan (Busan) na 48. Sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO zapadła decyzja o wpisaniu centrum Gdyni na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. To 18. polski wpis.

Kompleks urbanistyczny „Wczesnomodernistyczne centrum Gdyni” stanowi wybitny i pionierski przykład wczesnej fazy modernizmu w skali światowej, zbudowany od podstaw w latach 1926–1939, wyjątkowy także pod względem koncepcji przestrzennej i funkcjonalnej. Jak zostało ujęte w definicji Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości (OUV):

„Powstanie Gdyni symbolizuje nowy początek w myśleniu o mieście i jego mieszkańcach. Cechy te odróżniają Gdynię od wcześniejszych miast z XIX wieku, w których budynki mieszkalne były przepełnione przybudówkami powodującymi złe warunki życia, a także od osiedli mieszkaniowych zbudowanych w okresie międzywojennym przez awangardę architektoniczną (np. z kręgu Bauhausu), promujących zabudowę blokową o niskiej gęstości, oraz od kompleksów miejskich z późniejszych faz modernizmu. Nowa jakość układu urbanistycznego stanowi fundament społeczeństwa świadomego swoich potrzeb i dążącego do urzeczywistnienia swoich ambicji. Ponadto architektura wczesnomodernistycznego centrum Gdyni wykazuje wyraźne cechy wczesnego modernizmu i stanowi wyjątkowy oraz bezprecedensowy pod względem skali przykład przełomu modernistycznego okresu międzywojennego, a mianowicie przejścia od tradycyjnych form historyzmu do nowatorskich i wielowymiarowych form modernizmu. Wczesnomodernistyczne centrum Gdyni jest jednocześnie genetycznie powiązane z portem, stanowiąc wyjątkowy przykład centrum miasta zaprojektowanego w ścisłym związku z nadmorskim krajobrazem, w którym idea ta położyła kompozycyjne fundamenty zarówno pod całą koncepcję urbanistyczną, jak i pod formy architektoniczne poszczególnych budynków, podkreślając nawiązania i symbolikę morską. Na wyjątkowy wizerunek wczesnomodernistycznego centrum Gdyni znaczący wpływ miał również fakt, że powstało ono jako modernistyczny kompleks o bardzo zróżnicowanym, funkcjonalnym profilu centrum miasta, a jednocześnie jako dzieło zaprojektowane i zrealizowane przez ogromną liczbę indywidualnych inwestorów i projektantów”.

Wartość nowoczesności i nowe rozumienie dziedzictwa

Prof. Jacek Purchla w rozmowie z red. Katarzyną Fryc dla „Gazety Wyborczej. Trójmiasto” w marcu 2026 roku w odpowiedzi na pytanie, jakie znaczenie będzie miało wpisanie modernistycznego centrum Gdyni na listę UNESCO, podkreślał:

– To pytanie o to, co do tego bogatego już doświadczenia UNESCO może wnieść osiemnasty polski wpis, z tak niezwykłą starannością i profesjonalizmem przygotowywany przez gdyński zespół pod kierunkiem byłego wiceprezydenta Marka Stępy i miejskiego konserwatora zabytków Roberta Hirscha. Wśród 28 miejsc dziedzictwa kulturowego UNESCO, znajdujących się dzisiaj na terytorium Polski, inicjatywa Gdyni nie tylko radykalnie przesuwa tradycyjną chronologię naszego myślenia o koniecznej ochronie zabytków, ale istotnie poszerza nasze rozumienie pojęcia dziedzictwa kulturowego. Już nie „dawność” i stosowna dla wielu zabytków „patyna i omszałość”, ale szczególna wartość naszej nowoczesności, stworzona przez II Rzeczpospolitą nad Bałtykiem, przesądzają o szczególnym miejscu gdyńskiego modernizmu.

To równocześnie ważny precedens w naszym polskim myśleniu o współczesnym podejściu do ochrony zabytków. Mamy bowiem do czynienia z jednym z najmłodszych miast Europy, które świętuje zaledwie 100-lecie swoich narodzin.

O Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (ang. UNESCO World Heritage List) utworzono na podstawie konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku. Znajdują się na niej najbardziej wartościowe na świecie dobra, które uznano za cenne z punktu widzenia całej ludzkości. Główny cel to ochrona reprezentatywnego dziedzictwa kultury i natury wszystkich regionów świata. 

Każdego roku państwa-strony Konwencji Światowego Dziedzictwa (Polska ratyfikowała konwencję w 1976 roku) mogą zgłosić tylko jedną kandydaturę do wpisania na listę. Decyzje w sprawie kolejnych kandydatur są podejmowane na sesjach Komitetu Światowego Dziedzictwa.

O losach wniosków decyduje wówczas międzynarodowe grono złożone z osób reprezentujących 21 państw członkowskich, które to grono jest kadencyjne, wybierane na okres 5 lat. W latach 2025-2029 jednym z nich jest m.in. Polska.

Serdecznie gratulujemy włodarzom!


fot. dzięki uprzejmości Krakowskiego Szlaku Modernizmu