Arcydzieło rzeźby późnogotyckiej
Ołtarz mariacki, czyli ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny autorstwa przybyłego z Norymbergii rzeźbiarza Wita Stwosza (ok. 1448–1533) wykonany został w latach 1477–1489 dla bazyliki Mariackiej w Krakowie. Retabulum zostało ufundowane przez radę miasta, gdy po trzęsieniu ziemi w 1442 r. runęło sklepienie, niszcząc dotychczasowe wyposażenie prezbiterium.
Ta największa gotycka nastawa ołtarzowa Europy ma formę pentaptyku o nieruchomych skrzydłach zewnętrznych i mierzy 11 m wysokości i 13 szerokości. Składa się na nią ponad 200 figur wykonanych z drewna lipowego, polichromowanych i złoconych, z czego największe rzeźby sięgają blisko 3 metrów wysokości. Konstrukcja ołtarza wykonana została w drewnie dębowym, natomiast tło w modrzewiu.
Program ikonograficzny poświęcony jest patronce krakowskiej fary – Matce Boskiej i jej roli w dziele zbawienia. W predelli zakomponowane zostało drzewo Jessego. Wnętrze szafy wypełnia grupa rzeźbiarska przedstawiająca scenę Zaśnięcie Marii w otoczeniu apostołów i powyżej Chrystusa unoszącego ciało i duszę matki do nieba, obie te sceny stanowią kompozycyjną i ideową całość. W zwieńczeniu znajduje się grupa Koronacji Marii. Reliefy na skrzydłach przedstawiają sceny z życia Chrystusa i Marii.
W parze z bogactwem i oryginalnością programu treściowego ołtarza mariackiego idzie znakomita forma artystyczna, jaką mu nadano. Wywodzący się z fascynacji sztuką niderlandzką naturalizm w przedstawieniu ciała ludzkiego zestawiony został z wirtuozerią ornamentów. Uderzający kontrast między indywidualnie opracowanymi postaciami o dramatycznych gestach a ekspresyjnie sfałdowanymi szatami o niemal autonomicznej konstrukcji posłużył pogłębieniu duchowego wyrazu dzieła. Scena główna oddziałuje ekspresją ponadnaturalnych figur umieszczonych w mistycznej przestrzeni pozbawionej realistycznego sztafażu.
Ołtarz otwierano podczas największych świąt kościelnych, co prawdopodobnie zdeterminowało dobór scen na skrzydłach ołtarza otwartego przestawiających między innymi: Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli czy Zmartwychwstanie.

W przededniu II wojny światowej
Wiosną 1939 roku w obliczu zbliżającego się widma niemieckiej agresji na Polskę dr Karol Estreicher młodszy (1906–1984), krakowski historyk sztuki, wystąpił z propozycją zabezpieczenia ołtarza przed ewentualnym desantem bądź ostrzałem poprzez jego demontaż i wywiezienie do Stanów Zjednoczonych, pod pretekstem zaprezentowania arcydzieła na trwającej wówczas Wystawie Światowej. Mimo że udało mu się nawet pozyskać sponsorów dla tego przedsięwzięcia, pomysł nie spotkał się z aprobatą ówczesnych polskich władz, które obawiały się, że wywoła on panikę i defetyzm.
W czerwcu 1939 roku architekt Franciszek Mączyński sporządził plany ołtarza mariackiego w dwóch wersjach: otwartej i zamkniętej, w których skrupulatnie oznaczył liczbę śrub łączących figury i płaskorzeźby z elementami konstrukcyjnymi, z myślą o rychłym wykorzystaniu ich podczas demontażu.
Faktyczne rozmontowanie retabulum miało charakter oddolnej inicjatywy i rozpoczęło się dopiero pod koniec sierpnia 1939 roku. Jak wskazują zachowane rachunki w dniach 25–26 sierpnia ruszyły skomplikowane prace demontażowe, w które zaangażowanych było 21 osób pod kierownictwem Karola Estreichera.
Koncepcja rozłożenia i ukrycia ołtarza dotyczyła warstwy dekoracyjnej nastawy, a zatem figur, płaskorzeźb i ornamentów. Z uwagi na znaczące gabaryty szafy ołtarzowej zdecydowano pozostawić ją w świątyni i w miarę możliwości sprawić by nie przyciągała uwagi. Finalnie efekt ten osiągnięto poprzez zamknięcie skrzydeł i zawieszenie dywanów w miejscach, które dotąd zajmowały płaskorzeźby.
Poważnym wyzwaniem przy demontażu retabulum było bezpieczne ściągnięcie ogromnych drewnianych figur z górnej i środkowej części nastawy. Pomyślną realizację tego zadania ułatwiło znaczenie odnalezienie w tych dniach na strychu fary drewnianego wału korbowego, który okazał się być oryginalnym piętnastowiecznym urządzeniem, wykorzystywanym przez Wita Stwosza przy ustawianiu ołtarza. Ostatecznie po odłączeniu figur od konstrukcji ołtarza, przepasane sznurkiem rzeźby opuszczano za pomocą średniowiecznej maszyny na posadzkę.
Wyjęte z ołtarza figury trafiły do trzydziestu drewnianych skrzyń, zbitych specjalnie dla poszczególnych elementów nastawy oraz pięciu tekturowych paczek, do których zapakowano drobne elementy kompozycji. Rzeźby przed zapakowaniem zostały zabezpieczone za pomocą makulatury upychanej do środka skrzyni w celu ich unieruchomienia i amortyzacji. Przed wysłaniem ich w podróż Karol Estreicher sporządził inwentarz każdej z pak i ponumerował skrzynie. Z bazyliki Mariackiej całość ładunku trafiła najpierw do piwnic Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w gmachu Collegium Novum, gdzie znajdował się również schron przeznaczony na zbiory uniwersyteckie.
Zadecydowano, że skrzynie z największymi figurami opuszczą Kraków i zostaną przynajmniej tymczasowo ukryte w Sandomierzu, natomiast drobniejsze elementy ołtarza pozostawiono w mieście i podzielono na trzy części, które złożono w osobnych kryjówkach. Grupa Wniebowzięcia ukryta została w piwnicy domu przy ul. św. Jana 9. Drobne figury z predelli i ramy zabezpieczono w schowku pod podłogą w jednej z sal na parterze Collegium Maius należącej do Zakładu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czeluści grobowca zlokalizowanego w prezbiterium kościoła Mariackiego posłużyły zaś, jako schronienie dla ornamentalnych zwieńczeń scen ze skrzydeł kompozycji.
W nocy z 28 na 29 sierpnia 1939 roku Karol Estreicher wyruszył galarem do Sandomierza wraz z 30 skrzyniami. Nie przypuszczano, że wojna wybuchnie tak rychło, toteż zakładano, że Sandomierz będzie tylko przystankiem na dalszej podróży zabytku w dół Wisły. Planowano wyekspediować ołtarz drogą wodną do Gdańska, a następnie przewieźć go do polskiego portu w Gdyni, skąd mógłby zostać wysłany statkiem do Szwecji lub innego kraju zachowującego neutralność. Jak wiadomo nigdy nie udało się zrealizować tego scenariusza. Tymczasem Estreicher dotarł do Sandomierza 1 września 1939 roku, nie uniknąwszy niemieckiego ostrzału z powietrza. Szczęśliwie cenny ładunek nie ucierpiał.
Po przybyciu do miasta skrzynie złożono w Diecezjalnym Seminarium Duchownym, poza kilkoma największymi (w tym z figurą Matki Boskiej), które znalazły schronienie w sandomierskiej katedrze. Karol Estreicher jeszcze tego samego dnia wrócił do Krakowa.

Odnalezienie ołtarza przez Niemców
5 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do Krakowa. Niemal natychmiast członkowie grupy specjalnej SS-Kommando Paulsen (pod kierownictwem profesora prehistorii Petera Paulsena) zorientowali się, że szafa ołtarza mariackiego stoi pusta. Równocześnie odkryli dwa z trzech krakowskich schowków mieszczących drobne elementy rzeźbiarskie. Mimo kilkukrotnej penetracji grobowca nie odkryli jednak ukrytych tam ornamentalnych zwieńczeń skrzydeł poliptyku. Niestety w wyniku intensywnych przesłuchań i poszukiwań z udziałem Rudolfa Weismana – znanego z okrucieństwa szefa Gestapo z Zakopanego, SS dowiedziało się o miejscu przechowywania figur ołtarzowych. Rzeźby najpierw przetransportowane zostały do Krakowa, skąd eskortowane osobiście przez Paulusena wyruszyły kolumną samochodów do Berlina. Tam zostały złożone w Skarbcu Banku Rzeszy.

Losy ołtarza na terenie III Rzeszy
Informacja o tym błyskawicznie dotarła do Norymbergi, gdzie tamtejszy burmistrz, generał SS Willi Liebl, bezzwłocznie rozpoczął starania o pozyskanie figur do rodzinnego miasta Wita Stwosza. Wystosowane zostało pismo do Alberta Speera, Generalnego Inspektora Budowlanego Stolicy Rzeszy, z prośbą o zgodę na transport i złożenie rzeźb w nowoczesnym schronie wykutym w skale Góry Zamkowej. Sprawę rozpatrzył osobiście Adolf Hitler, który zgodził się na przewiezienie figur do Norymbergi, co więcej nakazał, aby dostarczono tam także szafę ołtarzową pozostającą w kościele Mariackim w Krakowie.
Zgodnie z rozkazem Führera przystąpiono do demontażu szafy. Już w styczniu 1940 roku miały miejsce dwie wizyty specjalistów z Berlina, którzy przeprowadzili rekonesans i pomiary obiektu. Kolejno w lutym 1940 roku przystąpiono do rozmontowania nastawy. W tym czasie bazylika została zamknięta i otoczona kordonem SS. Za demontaż odpowiedzialna była ośmioosobowa ekipa, która z uwagi na słabe oświetlenie naturalne o tej porze roku, mogła pracować ledwie kilka godzin dziennie. W pierwszej kolejności rozebrano baldachim, kolejno ściany nastawy, części łączenia ołtarza z murami prezbiterium, dalej rozmontowano skrzydła i ściany boczne, a na końcu złożono elementy konstrukcyjne.
Trwające dwa tygodnie prace rozbiórkowe zakończył wyjazd rozczłonkowanej nastawy do Norymbergi w dniu 15 lub 16 marca 1940 roku. Ładunek dotarł do celu szybciej niż figury z Berlina, które również drogą kolejową dotarły do Norymbergi z końcem marca.
W miejscu ołtarza Wita Stwosza w prezbiterium fary stanął piętnastowieczny ołtarz Matki Boskiej Bolesnej, przeniesiony tu z kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu.
Miejscem finalnego ukrycia kompletnego już ołtarza mariackiego był nowoczesny schron wydrążony w Górze Zamkowej, zaadaptowany ze średniowiecznych piwnic, wykorzystywanych od XIV wieku jako skład piwa. Od początku wojny piwnice pogłębiono i rozbudowano, wyposażając je w nowoczesne urządzenia klimatyzacyjne, awaryjne oświetlenie czy drzwi grubości jednego metra ze skomplikowanym systemem zamków.
Oprócz ołtarza mariackiego Niemcy złożyli w nim także inne dzieła Wita Stwosza, jak również wywiezione z Wiednia regalia Rzeszy, wyposażenie kościołów norymberskich, dzieła Albrechta Dürera oraz liczne rękopisy. Pod koniec wojny schron był wypełniony tak szczelnie, że zdecydowano się przewieźć szafę ołtarzową do zamku w Wiesenthau koło Erlangen, gdzie bezpiecznie doczekała końca wojny.
Warto w tym momencie podkreślić, że po wywiezieniu ołtarza na teren III Rzeszy władze niemieckie bardzo długo starały się zataić faktyczne miejsce jego przechowywania. W oficjalnych publikacjach podawano, że obiekt nadal znajduję się w krakowskiej farze. Lub jak miało to miejsce w przypadku słynnego katalogu Sichergestellte Kunstwerke im General Gouvernement, opublikowanego w 1941 roku, przemilczali kwestię aktualnej lokalizacji zabytku. Z czasem kiedy wywóz nastawy do Rzeszy stał się faktem powszechnie znanym utrzymywano, że retabulum trafiło do berlińskiego Kaiser-Friedrich-Museum. Tymczasem członkowie polskiego państwa podziemnego od samego początku mieli świadomość, gdzie faktycznie przewieziono gotyckie arcydzieło z Krakowa. Demaskacja nastąpiła już na etapie wysyłki szafy ołtarzowej, kiedy to w dokumentacji transportowej figurowała firma spedycyjna właśnie z Norymbergi. Dopiero w 1943 roku Niemcy opublikowali Baedeker po Generalnej Guberni, w którym poinformowali, że dzieło Stwosza znajduje się obecnie w ojczyźnie artysty.

Rewindykacja ołtarza
Pierwsze kroki w kierunku rewindykacji dzieła Wita Stwosza podjął rząd londyński w kwietniu 1945 roku. Alianci, wiedząc jednak, że władza na uchodźctwie nie będzie stroną kolejnych rozmów, zasugerowali, aby działaniami mającymi na celu odnalezienie i odesłanie do kraju ołtarza zajmowali się oficerowie łącznikowi przy Kwaterze Głównej Wojsk Sprzymierzonych (SHAEF). Idąc za tą wskazówką, ppłk. Emeryk Józef Czapski poprosił o pomoc w zlokalizowaniu ołtarza szefa norymberskiej komórki Monuments Fine Arts.  (MFAA) kapitana I.C. Thompsona. Błyskawicznie uzyskał potwierdzenie, że gotyckie retabulum znajduje się w jednym ze schronów w Norymberdze. 14 czerwca 1945 roku Estreicher dostał list z londyńskiego MSZ z informacją od Czapskiego, że ołtarz mariacki jest w Norymberdze
Już w lipcu 1945 roku Karol Estreicher, który przez całą II wojnę światową starał się nagłaśniać na arenie międzynarodowej sprawę grabieży ołtarza mariackiego i czuł się niego osobiście odpowiedzialny, pojawił się w Warszawie. Uzyskał wówczas od ministra kultury i sztuki Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej Władysława Kowalskiego pełnomocnictwo do prowadzenia poszukiwań i inwentaryzacji polskich dóbr kultury. Późniejsze starania w Londynie o wizę amerykańską do strefy okupacyjnej trwały kilka miesięcy. Pod koniec października 1945 roku dostał rozkaz wyjazdu do Niemiec. W Norymberdze Estreicher zjawił się w listopadzie. Tak opisał moment odnalezienia ołtarza:

Norymberga, 14 listopada 1945,środa
Rano w Milit. Gov. u kap. Thompsona. Sympatyczny. Kieruje mnie do Albrighta. Ten powiedział, że w schronie pod zamkiem jest Ołtarz Mariacki, ale co z niego jest, nic nie wie. Kieruje mnie do dr Trocke, dyrektora Germ. Muz. U niego, na żądanie Monuments Fine Arts, są klucze. Na dole pod zamkiem, wielkie żelazne drzwi za małym domkiem – nikt by się nie domyślił. Wejście do piwnicy. Są, stoją i jest ich cale mnóstwo. Posągi apostołów… Madonna… płaskorzeźby… wielkie wzruszenie. (Karol Estreicher, Dziennik wypadków, Kraków 2001, s. 810)
Kilka miesięcy zajęło Karolowi Estreicherowi zidentyfikowanie dwóch tysięcy fragmentów gotyckiego retabulum, leżących pośród dziesiątków innych średniowiecznych rzeźb złożonych przez Niemców do schronu. Szybko zdał sobie sprawę, że pod norymberską Górą Zamkową ukryte zostały jedynie figury. Brakowało zaś konstrukcji nośnej ołtarza, szafy i skrzydeł. Amerykańscy oficerowie nie mieli pojęcia, że ołtarz jest niekompletny, nie wiedzieli tym samym, gdzie znajduje się reszta gotyckiej nastawy.
Estreicher przyłączył się do amerykańskiej grupy śledczej, wyjaśniającej okoliczności ukrycia zrabowanych dziel sztuki odkrytych w Norymberdze. W połowie grudnia wziął udział w rewizji w mieszkaniu kustosza Germańskiego Muzeum Narodowego Muzeum Germańskiego w Norymberdze, dr. Eberharda Lutzego, który uczestniczył w demontażu konstrukcji ołtarza w krakowskiej bazylice Mariackiej. Niemcy w ostatnich dniach przed kapitulacją zniszczyli obszerną dokumentację rabunku działa Wita Stwosza. Karol Estreicher znalazł jednak w archiwach norymberskiego muzeum kopie dwóch spisów paczek z częściami ołtarza przywiezionymi w 1940 roku z Krakowa i z Berlina. Pomogły mu one wytropić szafę i skrzydła ołtarza ukryte w zamku Wiesenthau koło Forchau, około 30 kilometrów od Norymbergi. W lutym 1946 roku Karol Estricher otrzymał odpowiednie upoważnienie od władz PRL do reprezentowania rządu warszawskiego w sprawach rewindykacji dzieł sztuki.
Wiosną 1946 roku władze amerykańskie podjęły decyzje o przekazaniu Polsce znalezionych w ich strefie okupacyjnej zrabowanych dóbr kultury. Wyjazd opóźniał się jednak, gdyż zarówno Karol Estreicher, jak i amerykańscy oficerowie z MFAA, obawiali się zgubnego wpływu wilgotnego powietrza na kilkusetletnie drewniane rzeźby. Wreszcie 26 kwietnia, przy sprzyjającej aurze wyruszył z Norymbergi specjalny pociąg pełen skarbów kultury polskiej. Wszystkie części ołtarza mariackiego zapakowano do wyściełanych skrzyń. Te z najcenniejszymi rzeźbami załadowano na wielką amerykańską ciężarówkę, która wjechała na odkryty wagon towarowy. Opony i zawieszenie miały dodatkowo łagodzić wstrząsy. Pociągiem przewożono także arcydzieła zrabowane w Muzeum Narodowym w Warszawie, Łazienkach, Zamku Królewskim, krakowskim Muzeum Czartoryskich, w tym Damę z gronostajem Leonarda da Vinci, siedem obrazów Kulmbacha z krakowskiego kościoła Mariackiego, dzieła Canaletta, Rubensa, Watteau, Cranacha, słynny ornat Kmity z Wawelu i krakowski kodeks Behema. Był to transport o niewyobrażalnej wartości – najwyższej klasy dzieła sztuki wypełniły około trzydziestu wagonów kolejowych.
30 kwietnia 1946 roku pociąg z dziełami sztuki, delegatem rządu i kierownikiem pociągu w jednej osobie – Karolem Estreicherem oraz eskortą dwunastu uzbrojonych żołnierzy i trzech oficerów amerykańskich, przekroczył granice Polski. Droga z Zebrzydowic do Krakowa przypominała pochód tryumfalny. Na największych stacjach oczekiwały komitety powitalne i tłumy publiczności. W Krakowie, na peronie udekorowanym flagami polskimi i amerykańskimi, po powitalnych mowach, tłumaczonych na angielski, orkiestra zagrała Mazurka Dąbrowskiego.

Trudny powrót ołtarza do bazyliki Mariackiej
Skrzynie z fragmentami pentaptyku wprost z wagonów przewieziono do kościoła Mariackiego i złożono w prezbiterium. 5 maja 1946 roku odprawiono w kościele uroczystą dziękczynną mszę świętą przed tryptykiem Matki Boskiej Bolesnej przeniesionej przez Niemców z Wawelu na miejsce zrabowanego ołtarza. Nabożeństwo celebrowano pośród piętrzących się pak z figurami z ołtarza Stwosza. Nazajutrz w sali „Hołdu pruskiego” w Sukiennicach odbyła się oficjalna uroczystość przekazania przez władze państwowe ołtarza parafii Wniebowzięcia NMP.
Na tym jednak tułaczka ołtarza wcale się nie zakończyła. Za zgodą władz kościelnych renowację gotyckiej nastawy rozpoczęła Państwowa Pracownia Konserwacji Zabytków Krakowa. W pracowni na Wawelu przez trzy lata likwidowano drążące drewno owady, uzupełniano ubytki, poprawiano złocenia. Wówczas też Karol Estreicher został stopniowo acz skutecznie odsunięty od wpływu na los obiektu. Pod koniec prac renowacyjnych, od 10 czerwca do 10 lipca 1949 roku władze państwowe zorganizowały tam wystawę rzeźb ołtarzowych. Możliwość obejrzenia z bliska wspaniałych figur, których subtelnych detali nie sposób było dostrzec w oddaleniu i półmroku kościoła, skłoniła metropolitę krakowskiego arcybiskupa Adama Sapiehę i ks. infułata Ferdynanda Machaya do wyrażenia zgody na przerwanie prac konserwatorskich i udostepnienie pracowni na Wawelu zwiedzającym. Po upływie miesiąca ekspozycje zamknięto, konserwację ukończono, natomiast figury nie powróciły na swoje miejsce. Komunistyczne władze argumentowały tę decyzję koniecznością zakończenia sporządzania dokumentacji fotograficznej obiektów, dalszego prowadzenia badań naukowych – zwłaszcza mających przysłużyć się rozwijającej się wówczas doktrynie realizmu socjalistycznego (sic!) oraz udostępnienia rzeźb szerokim rzeszom zwiedzających. W efekcie czego, w październiku 1950 roku ponownie otwarto wystawę na Wawelu. Tym razem dokonano tego absolutnie wbrew woli władz kościelnych. Należy przyznać, że ekspozycja ta cieszyła się ogromnym zainteresowaniem publiczności i stała się obowiązkowym punktem programu wizyt zagranicznych delegacji. Przedstawiana była nie tylko jako przykład kunsztu rodzimych konserwatorów, ale przede wszystkim jako wyraz troski władzy ludowej o dobra kultury.
Mimo że władze kościelne nie ustawały w słaniu pism i podejmowaniu prób uzyskania od władz PRL terminu zwrotu ołtarza do bazyliki Mariackiej, ich adresat pozostawał na nie obojętny. Okres ów przypadł nieszczęśliwie na czas walki komunistycznego aparatu państwowego z Kościołem katolickim w Polsce.
Ołtarz ostatecznie powrócił na swoje miejsce dopiero po październikowej odwilży roku 1956. 15 sierpnia 1957 roku arcybiskup Eugeniusz Baziak dokonał rekonsekracji ołtarza Wita Stwosza w murach bazyliki Mariackiej. Wówczas to dopiero faktycznie dobiegła końca osiemnastoletnia tułaczka gotyckiego arcydzieła zdemontowanego w 1939 roku w obawie przed niemieckim desantem.

Katarzyna Zielińska